و الخطايا إلى الأبد و استوسع رحمة اللّه ؛ به كسىكه نجات را بر گروه كمى منحصر مىكند و از اهل جهل و اعمال خطا براى هميشه دور مىسازد ، گوش فرامده و رحمت خدا را وسيع بشمار . خواجه معتقد است كه جملهء « استوسع رحمة اللّه » به ملاحظهء اين آيهء شريفه آورده شده است : وَ رَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ فَسَأَكْتُبُها لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ . « 1 » او معتقد است كه اين آيه دلالت دارد بر اين‌كه رحمت خداوند بيكران است و همه را شامل مىشود ؛ اما نسبت به گروه اشرف - يعنى آنهايى كه بر قلّهء يقين تام و عمل صالح نشسته‌اند - خصوصيّتى دارد كه در مورد ديگران چنين خصوصيّتى نيست . « 2 » ولى بايد به محضر خواجه عرض كنيم كه آيه بر مطلوب وى دلالت ندارد ؛ چراكه رحمت اخروى را به تقوا و زكات و ايمان مقيّد كرده است . « 3 » آرى ، مطابق آيهء فوق ، رحمت مكتوب ، حقّ كسانى است كه ويژگىهاى مذكور را داشته باشند ؛ ولى كسانىكه آنها را ندارند ، سزاوار رحمت مكتوب نيستند . بلكه به دليل قصور ، آنها را معذور مىدارند و عذاب نمىكنند . آخرين سخن بايد دانست كه شيخ الرئيس تكثّرگرا و پلوراليست نيست . او به « صراطهاى مستقيم » معتقد نيست ؛ بلكه معتقد است كه « صراط مستقيم » يكى است . او نمىخواهد بگويد : انسان از هر دين و آيينى پيروى كند ، اهل نجات است و از هر

--> ( 1 ) . اعراف ( 7 ) آيهء 156 . ( 2 ) . ر . ك : شرحى الاشارات ، ج 2 ، ص 83 . ( 3 ) . دنبالهء آيهء 156 سورهء اعراف چنين است : وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ الَّذِينَ هُمْ بِآياتِنا يُؤْمِنُونَ .